BUG
Gmina Perlejewo
Gmina wiejska Perlejewo administracyjnie należy do powiatu siemiatyckiego w województwie podlaskim. Podzielona jest na 33 sołectwa, a swoją siedzibę ma w Perlejewie. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 31 grudnia 2010 roku, na obszarze tym były zameldowane 3092 osoby. Przy powierzchni 106,32 km2 daje to średnie zagęszczenie 29,1 os/km2.

 

Pod względem geograficznym gmina leży w obrębie Wyżyny Drohiczyńskiej i jest odwadniana przez zlewnię Bugu. Rzeka ta stanowi południowo-zachodnią granicę tego rolniczego obszaru. Większość mieszkańców utrzymuje się ze swoich gospodarstw indywidualnych, a użytki rolne stanowią 70% całego obszaru gminy. Funkcjonuje tutaj szkoła podstawowa, gimnazjum, Bank Spółdzielczy, Urząd Pocztowy, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „VITAMED”, Spółdzielnia Rolniczo-Spożywcza „Jedność”, sklepy spożywcze i przemysłowe, stacja paliw i tartak.

Gmina znajduje się w południowej części obszaru Zielonych Płuc Polski, co stanowi jej niewątpliwy atut turystyczny. Pomimo atrakcyjnego położenia baza turystyczna jest ciągle słabo rozwinięta. Wzrost zainteresowania tymi terenami na pewno byłby większy w przypadku budowy stałej przeprawy na rzece Bug.

Obszar teraźniejszej gminy Perlejewo w XIV wieku należał do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tereny te pokrywały ogromne lasy i tylko gdzieniegdzie funkcjonowały małe osady. Litewscy książęta sprowadzili chłopów i bojarów z Rusi w celu zasiedlenia tego regionu. Z tamtego okresu zachowały się tylko nieliczne dokumenty, z których badacze wnioskują, że Perlejewo powstało najpóźniej pod koniec XIV wieku. Prawdopodobnie w tym czasie istniała tu już prawosławna cerkiew.

W 1390 roku obszar Podlasia przejął pod swoje rządy książę mazowiecki Janusz I. Tak było do początku XV wieku, kiedy władzę odzyskali Litwini. Przez ten krótki okres panowania Janusza I całkowicie zmieniły się panujące stosunki osadnicze na niemal całym Podlasiu. Książę sprowadził tu drobnych rycerzy z głębi Mazowsza i nadał im ziemie. Wokół Perlejewa powstały wtedy liczne nowe osady szlachty mazowieckiej, m.in.: Twarogi, Miodusy i Czarkówka. Część terenów Perlejewa została od niego odłączona i zamieszkali tutaj rycerze herbu Abdank, zakładając osadę Leszczka. Ze względu na brak kościołów katolickich na tym obszarze, religijni rycerze zaczęli budować nowe świątynie. Parafia w Perlejewie powstała w 1407 roku z fundacji braci Leszczyńskich z Leszczki. Postawiono kościół pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej, Ciała Chrystusowego, Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Wszystkich Świętych.

W 1418 roku, kiedy ziemie te były znowu pod rządami litewskimi, książę Witold nadał Perlejewo Janowi herbu Awdaniec z Białoskurów, prawdopodobnie krewniakowi Leszczyńskich. Od tej pory wieś stanowiła własność prywatną, a nowi właściciele przyjęli nazwisko od swojej siedziby. Ponieważ znajdowała się tu parafia, to osada w naturalny sposób stała się centrum najbliższej okolicy. Przypuszczalnie pierwsi mieszkańcy tych okolic, czyli sprowadzeni tu prawosławni chłopi, przeprowadzili się w inne strony. Perlejewo stało się więc osadą drobnoszlachecką, jak wiele innych w tych okolicach. Do połowy XVII wieku rozwój wsi postępował dzięki lokalizacji przy trakcie drogowym z Warszawy na Litwę. Ośrodki parafialne, jakim było też Perlejewo, często skupiały również handel i usługi. Brak jest jednak jakichkolwiek zapisów, że tak było i w tym przypadku. Ośrodek handlowy znajdował się za to w miejscowości Granne, przy przeprawie przez Bug. W 1655 roku rozpoczął się okres wojen zapoczątkowany przez „potop szwedzki”. Dogodne do tej pory położenie przy trakcie okazało się w tej sytuacji wysoce niekorzystne. Wczesną wiosną 1657 roku stacjonowały tu wojska koronne, a później w maju wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie przemaszerowały tędy kilkakrotnie. Dla miejscowej ludności oznaczało to rekwizycje, pożary, a nawet śmierć. Kościół w Perlejewie został zrujnowany i ostatecznie spalony. Do odbudowy przystąpiono dopiero w 1664 roku. Po tym ciężkim dla miejscowej ludności okresie i panującej biedzie, dotychczasowi kolatorzy kościoła nie byli wstanie pełnić swych praw i obowiązków wobec świątyni. W latach sześćdziesiątych XVII wieku przywilej ten spoczął więc na podkomorzym drohickim – Aleksandrze Radziszewskim. Dzięki niemu właśnie rozpoczęto budowę nowego kościoła pod wezwaniem Świętego Piotra w Okowach, Przemienienia Pańskiego i Św. Mikołaja. Niestety w roku 1706 on również spłonął. Kolejnym fundatorem, rok później, był stolnik drohicki – Baltazar Ciecierski.

W roku 1859 plebanem perlejewskim został ksiądz Józef Srzedziński, który stał się wybitną postacią tych okolic. Jeszcze w tym samym roku w którym objął parafię, przystąpił do budowy nowej, murowanej świątyni. Dzięki jego staraniom powstała tu również szkoła dla dzieci. W trakcie Powstania Styczniowego, w roku 1863, proboszcz Srzedziński bardzo zaangażował się w działalność patriotyczną, za co został zesłany przez władze carskie do guberni orenburskiej. Z tego powodu budowa kościoła została przerwana i ukończono go dopiero w 1883 roku, a w 1899 zastąpiono drewnianą podłogę terakotą.

Z dokumentów z tamtego okresu wiadomo, że w końcu XIX wieku tereny te zamieszkiwała uboga szlachta, szkoła była opuszczona, a w Wielki Piątek odbywał się jarmark w Perlejewie. Mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą ziemi, sprzedając płody rolne w Ciechanowcu i Siemiatyczach. Wśród rzemieślników dominowali szewcy, kowale i stolarze. Kobiety tkały płótna, robiły serwety, ręczniki i wełniane dywany.

Po I wojnie światowej Perlejewo było zaliczane do miejscowości średniej wielkości, z liczbą ponad 30 domów. Działała tutaj spółdzielnia spożywcza, spółdzielnia mleczarska, zakład kowalski, piwiarnia, sklep spożywczy oraz dwa zakłady „wyszynku trunków”, a w 1930 roku zdecydowano się na dużą inwestycję, jaką była budowa szkoły powszechnej czteroklasowej.

Historia sołectw gminy była podobna, a często związana z dziejami samego Perlejewa. Borzymy zostały założone przed 1470 rokiem, kiedy to Borzym ze Zdzich oddzielił się od rodziny i założył nową osadę, w ramach gruntów rodowych. Z czasem jego dwór wraz z przynależnymi ziemiami zaczęto nazywać Borzymy, a od niego samego wywodzi się ród szlachecki Borzymów. Przez wieki wieś ta była zamieszkiwana przez drobną szlachtę. W roku 1918 dziewięćdziesięciu ośmiu mieszkańców Borzym i Zdzich złożyło swoje podpisy pod dokumentem do Rady Regencyjnej z prośbą o przyłączenie tych ziem do Polski.

Czarkówka pod nazwą Czarnkowa wymieniana jest w zachowanych dokumentach po raz pierwszy w 1449 roku. Już w XVI wieku wieś była rozległa, a przez to podzielona na wiele zaścianków. Zamieszkiwały je poszczególne rodziny Czarnkowskich, tworząc coś w rodzaju okolicy szlacheckiej. Rozpad osady na dwie zasadnicze części, czyli Czarkówkę Dużą i Małą nastąpił przed końcem XVIII wieku. W XIX stuleciu wsie te zamieszkiwała zarówno drobna szlachta jak i ludność chłopska, zatrudniana przez bogatsze rodziny.

Głęboczek to jedna ze wsi w gminie, która pierwotnie była zamieszkiwana przez chłopów, a nie szlachtę zaściankową. Pod koniec XV wieku ówcześni właściciele wsi przekazali z niej 5 włók ziemi na uposażenie kościoła w Grannem. Z czasem Głęboczek przyłączono do rozległych dóbr należących do Ossolińskich. Osada wraz z kilkoma innymi wchodziła w skład klucza Kabaćki. W roku 1861 wieś, tak jak wszystkie inne w okolicy, została uwłaszczona, a jej ziemie rozparcelowano.

Kolejnym sołectwem gminy są Głody, które powstały jako kolonia wsi Leśniki. W zapiskach pojawiają się dopiero w spisie podatkowym w roku 1667. W tym czasie osada należała do Ossolińskich. Krótko potem wieś znalazła się w rękach Maksymiliana Oleśnickiego, który był posłem ziemi drohickiej, sekretarzem wielkim koronnym i chorążym drohickim. Na przełomie XVIII i XIX wieku właścicielem był Józef Kajetan Ossoliński – starosta sandomierski i kasztelan podlaski, a od 1834 do 1860 roku jego syn Wiktor Ossoliński – zasłużony oficer wojsk polskich w okresie walk napoleońskich. Kolejną spadkobierczynią dóbr została córka Wiktora – Wanda Potocka i za jej czasów doszło do uwłaszczenia chłopów.

Najstarszą osadą gminy jest wczesnośredniowieczne Granne. Wieś założona została najprawdopodobniej na przełomie XI i XII wieku. Po zniszczeniu pierwotnego osadnictwa została ponownie zasiedlona około roku 1453, kiedy to stała się własnością Michała Wersztortowicza – łowczego litewskiego. Jego spadkobierczynią została żona Katarzyna i syn Jan, którzy ufundowali i uposażyli kościół we wsi. Na początku XVI wieku właścicielem był Stanisław Wersztortowicz, a gdy zmarł w 1520 roku jego dobra przeszły najprawdopodobniej w ręce Mikołaja Szczytowicza herbu Jastrzębiec, który był Marszałkiem Wielkim Litewskim. W drugiej połowie XVI wieku wieś została podzielona. Jedna jej część przypadła rodowi Kiszków, natomiast druga stała się własnością pisarza ziemi drohickiej – Jana Kosińskiego. W 1632 roku osada została zapisana Janowi Oborskiemu herbu Pierzchała, staroście litewskiemu. Potop szwedzki sprowadził na leżące przy głównym trakcie Granne zniszczenie. Jan zmarł w 1666 roku, a właścicielem od 1684 został drugi mąż jego żony Marianny – Jan Franciszek Lisiecki, miecznik podlaski. Ufundował on nowy kościół na miejsce spalonego w 1674 roku. Od końca XVII wieku we wsi była przeprawa promowa przez Bug.

W drugiej połowie XVIII wieku, kiedy Granne należało już do dóbr rudzkich rodu Ossolińskich, ustanowili tu oni targowisko wiejskie. W roku 1807, po podziale ziem polskich przez cara Aleksnadra i cesarza Napoleona, wieś stała się osadą przygraniczną. W związku z tym do roku 1850 funkcjonowała tutaj graniczna komora celna.

W roku 1812 przechodziły tędy wojska napoleońskie, a wielu żołnierzy zmarło wtedy z zimna, głodu i chorób. Zostali pochowani na wzgórzu, po przeciwnej stronie Bugu. 8 stycznia 1813 roku carski rząd obwodowy przedstawił listę osób, których majątki miały być skonfiskowane za udział w kampanii napoleońskiej. Wśród wymienionych znalazł się Wiktor Ossoliński, który od 1809 roku był adiutantem księcia Józefa Poniatowskiego. Jego rodzina miała więc utracić dobra rudzkie. Sam Ossoliński za udział w wojnie w 1812 roku otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari i francuską Legię Honorową. Zapobiegł on grożącej konfiskacie powracając do domu i ujawniając się władzom rosyjskim. Został wcielony do armii carskiej i służył w niej do 1818 roku, jednak cały czas działał patriotycznie. W 1820 roku wstąpił nawet do jednej z lóż masońskich, której celem była wtedy walka o niepodległość ojczyzny. Ostatecznie w 1826 roku został skazany za działalność antyrosyjską na roczny pobyt w twierdzy i dożywotni nadzór policyjny.

Po Powstaniu Listopadowym i przemarszu korpusu generała Dybicza nadszedł w końcu czas pokoju dla tego regionu. W 1834 roku Wiktor Ossoliński przejął majątek ziemski po zmarłym ojcu. Po nim, w 1860 roku, dobra przeszły w ręce jego córki Wandy Potockiej. Rok później nastąpiło uwłaszczenie chłopów i reforma stosunków własnościowych. Grunty należące do dóbr rudzkich wyprzedano i powstały niewielkie majątki ziemskie. W rękach Potockich z obszaru wsi pozostał jedynie folwark Granne.

W ramach dóbr należących do Wodyńskich powstała osada Kruzy. Wieś potem przeszła w ręce Oborskich, by ostatecznie, jak większość okolicy, znaleźć się pod panowaniem Ossolińskich. Mieszkająca tu ludność chłopska polskiego pochodzenia dzierżawiła ziemię, a jednocześnie pracowała na polach folwarku Kabaćki. W 1861 wieś, tak jak inne w okolicy została uwłaszczona.

Na początku XV wieku część obszaru Perlejewa została nadana przez księcia mazowieckiego Janusza rycerzom herbu Awdaniec przybyłym z okolic Płocka. Siedzibę nazwali Leszczka Perlejewo, a pierwszy człon tej nazwy odnosił się do ich mazowieckiej rodowej siedziby. Jak już wspominano wcześniej, w 1407 roku ufundowali oni pierwszą parafię w okolicy, a sama wieś dominowała nad Perlejewem. Wielu mieszkańców Leszczki wzięło udział w Powstaniu Styczniowym, za co skonfiskowano im część ziem. Jak na osady drobnoszlacheckie wieś ta była duża, a przynależne tereny na tyle rozległe, że na przełomie XIX i XX wieku wyodrębniła się jeszcze Leszczka Mała.

Nazwa wsi Leśniki wywodzi się od słowa „leśniak”, tzn. mieszkaniec lasu. W 1580 roku część tej osady należała do podlaskiego wojewody Kiszki. Mieszkało tutaj pięciu tzw. zagrodników – chłopów uprawiających niewielkie działki, zatrudnianych do pracy na folwarku. Druga część należała do pisarza ziemskiego Jana Kosińskiego. W późniejszym czasie wieś przeszła na własność Ossolińskich z Rudki i na początku XIX wieku należała do folwarku Kabaćki.

Wieś Osnówkę założono prawdopodobnie w XIV wieku i początkowo należała do książąt litewskich. W 1434 roku włość krzemieńską, do której należała też Osnówka, otrzymał Mikołaj Nasut z Międzyrzeca. Osada aż do XIX wieku należała do majętnych rodów. W XVI stuleciu dziedziczyli tu Kosińscy a po nich Wodyńscy. W 1632 roku Andrzej Wodyński zapisał swój majątek ziemski Janowi Oborskiemu, w tym Kobylę, Głody, Granne i Osnówkę. Córka Jana wyszła za mąż za Zbigniewa Ossolińskiego i wniosła w posagu Osnówkę wraz z sąsiednimi osadami. Po uwłaszczeniu chłopów wieś uległa znacznej parcelacji, głównie terenów leśnych. Na tych ziemiach powstała Osnówka-Wyręby.

Po I wojnie światowej Osnówka należała do Jana Rzeczkowskiego. W tym czasie majątek miał opinię upadającego. Działo się tak, ponieważ Jan dużo wydawał na leczenie stale chorej żony. Razem z nimi mieszkała jego siostra Wanda, która prowadziła coś w rodzaju gospodarstwa agroturystycznego. Ze względu na piękne widoki i jej gościnność przyjeżdżało tu wiele osób, co przynosiło spore dochody rodzinie.

Poniaty zostały założone w XV wieku przez rycerzy pochodzących ze wsi o takiej samej nazwie w ziemi zakroczymskiej. Po osiedleniu się na tych terenach przyjęli nazwisko Poniatowscy. Na początku XIX stulecia marszałek obwodu białostockiego Dominik Ciecierski wykupił większość drobnych gospodarstw we wsi by przyłączyć je do swego folwarku Kostusin. Pozostałe grunty właściciele pozamieniali z ziemiami drobnej szlachty z okolicy i tak osada przestała istnieć. Poniaty powstały ponownie na przełomie XIX i XX wieku, kiedy obszar folwarku został ponownie rozparcelowany.

Pierwsi osadnicy, którzy założyli Twarogi Ruskie, to ruscy bojarzy. Sprowadzili ich tutaj książęta litewscy w końcu XIV wieku. Mieszkańcy byli wyznania prawosławnego i zapiski z późniejszego okresu wskazują na to, że kiedyś istniała tu cerkiew. Inne źródła dokumentują istnienie cmentarzyska Jadźwingów we wsi.

W XV wieku, w okresie zasiedlania Podlasia przez polskich rycerzy, powstały Twarogi Lackie. Drugi człon nazwy miał odróżniać ją od sąsiedniej wsi zamieszkanej przez bojarów ruskich. Szlachta z tego terenu przyjęła nazwisko Twarowscy herbu Pilawa. Do mieszkańców osady należały urodzajne pola i łąki oraz korzystnie położone i obszerne pastwiska. Byli dzięki temu zamożni, a co za tym idzie – wykształceni.

Wiktorowo, a właściwie folwark o tej nazwie, został wydzielony z gruntów starszego folwarku Kabaćki w 1860 roku przez Wandę Potocką. Majątek ten był później dzierżawiony, a następnie w 1905 roku kupiony przez Kazimierza Jastrzębskiego. W roku 1915 został on przesiedlony wraz z całą rodziną w głąb Rosji. W tym czasie opuszczonymi terenami zajmowała się gmina Skórzec. Po I wojnie światowej Jastrzębscy wrócili, ale mieli problem z odzyskaniem swych ziem. Gmina, która rokrocznie obsiewała pola, nie chciała stracić takich terenów. Ze względu na stopień zniszczenia budynków właściciele zmuszeni byli zamieszkać w czworakach, które i tak już były zatłoczone. Początki nowego zagospodarowania były więc trudne, a dodatkowo ziemia była nieurodzajna i brakowało dobrej wody dla inwentarza oraz domostwa. W roku 1929 wybudowano tu ceglany dwór, którym zarządzała kuzynka Jastrzębskich – Celina Kosarzewska. Po II wojnie światowej dwór został opuszczony, a jego dotychczasowy właściciel – Antoni Jastrzębski, przeniósł się do Wrocławia.

Wśród zabytków gminy dominuje architektura sakralna. W Perlejewie stoi kościół pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, budowany w latach 1859-1883. Świątynia została zbudowana w stylu neogotyckim z wnętrzem trójnawowym. Prezbiterium jest półkoliste, a od frontu wznoszą się dwie masywne wieże. Umieszczone są w nich dwa dzwony. Pierwszy, barokowy, wykonany został w 1731 roku w Gdańsku na zlecenie księdza Franciszka Krzewińskiego. Drugi jest dużo nowszy, bo z roku 1912. Wyposażenie kościoła pochodzi z wieków od XVIII do XX i należą do nich m.in. rzeźby, feretrony i obrazy. Wyjątkowy jest słynący łaskami obraz Przemienienia Pańskiego, który stanowi przedmiot szczególnego kultu i uwielbienia wiernych z parafii i okolicy. Będąc tutaj warto też zwrócić uwagę na drewniany budynek starej plebani.

Kościół pod wezwaniem Św. Jana Chrzciciela w Grannem miał burzliwą historię. I chociaż obecny gmach pochodzi z lat 1948-1962, to w środku znajduje się wyposażenie barokowe i klasycystyczne z XVIII i XIX wieku. Znacznie starsza, bo pochodząca z XVII wieku jest kapliczka przed świątynią. Wymurowana została w formie walca na postumencie. U jej szczytu znajdują się prostokątne otwory na cztery strony świata, przez które widać równie starą drewnianą rzeźbę – prawdopodobnie Jezusa Frasobliwego.

Dużą ciekawostką gminy jest odkryte w 2007 roku cmentarzysko z XII wieku na terenie Twarogów Lackich. Było ono użytkowane przez słowiańską ludność tego obszaru do XIV stulecia. W trakcie prowadzonych wykopalisk odkryto w sumie 35 grobów, w tym niektóre obudowane kamieniami. Kilka pochówków ciałopalnych z drugiej połowy XII wieku świadczy o utrzymywaniu się jeszcze wówczas tego obrządku przedchrześcijańskiego w tym regionie. Najlepiej zachowane groby zrekonstruowano i możne je teraz oglądać w terenie.

Wśród zabytków architektury świeckiej wyróżnia się dworek w Wiktorowie. Swego czasu ten zespół dworski był otoczony sadem, po którym zostały nieliczne, zdziczałe drzewa. Domostwo zostało zbudowane w 1929 roku przez Antoniego Jastrzębskiego. Był to murowany budynek dwukondygnacyjny, który posiadał trzy wejścia. Od frontu główne z dwukolumnowym gankiem, a z boku tzw. wejście kuchenne. Od strony ogrodu było wejście reprezentacyjne obudowane gankiem z sześcioma kolumnami, nad którym znajdował się duży taras. Do dworku prowadziła brukowana aleja obsadzona wierzbami i żywopłotem na poboczach.

Na parterze było siedem pokoi, hol oraz dwie łazienki, a na piętrze korytarz i sześć pokoi.

Do zespołu dworskiego należały również czworaki przeznaczone dla służby, stajnie, stodoły, piwnice, magazynki i obory. Wszystkie budynki gospodarcze zostały jednak już dawno rozebrane.

Obecnie dworek jest własnością osób prywatnych i zostanie odrestaurowany pod okiem konserwatora.

Niewątpliwym atutem gminy jest krajobraz naturalny z malowniczymi terenami rzeki Bug. W jej dolinie występują liczne starorzecza z roślinnością wodną i szuwarami, a w innych miejscach utworzyły się płycizny i plaże sprzyjające rekreacji. Na terenie gminy znajdują się fragmenty obszaru chronionego krajobrazu Doliny Bugu oraz Podlaskiego Przełomu Bugu. Tereny te maja na celu ochronę i zachowanie doliny rzecznej w niezmienionym stanie ze względu na wysokie walory przyrodnicze, krajobrazowe, kulturowe i wypoczynkowe.

Położenie gminy nad rzekami Bug i Pełchówka przyciąga tu rokrocznie coraz więcej wędkarzy i miłośników spływów kajakowych. Latem i jesienią tereny przybrzeżne i lasy obfitują w owoce leśne i grzyby. Z myślą o turystach powstały na terenie gminy w ostatnim czasie cztery kwatery agroturystyczne. Osoby lubiące aktywny wypoczynek mają w okolicy do wyboru szlak wodny rzeką Bug lub 70 km szlak rowerowy z Ciechanowca przez Perlejewo i Granne do Zuzeli, tzw. traktem napoleońsko-nadbużańskim.

2011Dwa lata temu powstał szlak rowerowy przebiegający przez następujące miejscowości: Perlejewo, Granne, Kobyla, Leszczka Mała, Perlejewo, Twarogi Lacki, Miodusy-Dworaki, Osnówka, Granne. A w miejscowości Granne znajduje się Nadbużańskie Centrum Turystyczne.